^ Wróć do góry strony

Drzwi wiejskie

Istnieją budynki  bez okien, ale nie może istnieć budynek bez otworu drzwiowego. Drzwi  to główny otwór budynku, który jest jego elementem tak powszechnym i niezauważalnym … jak zdrowie, póki się je ma. Otwieramy kilkadziesiąt różnych drzwi w ciągu dnia. Ściany i dach są podstawą konstrukcji różnych budowli, a drzwi najistotniejszym otworem tychże budowli. Mimo to nie doczekały się w Polsce do tej pory osobnego, szerszego opracowania, zwłaszcza w wersji popularno-naukowej. 

Drzwi są niewątpliwie najważniejszą częścią budynku, domu, mieszkania. Można je otworzyć, zamknąć, zapukać do nich, walić w nie. Są pewną granicą związaną nierozerwalnie z progiem. Przekraczając je przy wchodzeniu lub wychodzeniu, wkracza się w odmienne warunki życia. W inny stan świadomości, gdyż prowadzą do innych ludzi, do innej atmosfery, innej rzeczywistości.

Drzwiom towarzyszy rozbudowana symbolika oraz związane z nimi wierzenia i przesądy. Są symbolem przejścia między zewnętrzem, a wnętrzem, między jednym światem, a drugim. Są ochroną w sensie fizycznym przed czynnikami atmosferycznymi. W sensie duchowym stanowią ochronę przed obcymi, przed złem, które może przyjść z zewnątrz i zakłócić szczęście własne i rodziny, dlatego  drzwi wejściowe jako główny otwór domu zabezpieczano w różny sposób - zarówno konstrukcyjnie, jak i symbolicznie. Przez drzwi powinny przenikać tylko dobre i przyjazne energie. Stosowano w tym celu napisy i kombinacje liter, jak choćby znany powszechnie symbol Trzech Króli : K.M.B, różne napisy runiczne, ale także figurki Madonny, kołatki, wianuszki, podkowy, trzy krzyżyki z miotłą i widłami  lub popularny na całym świecie symbol słońca. Ustawienie skrzydła drzwiowego symbolizuje pewne sytuacje: np. zamknąć drzwi - czuć się bezpiecznie; otworzyć szeroko - zapraszać gości. Jednocześnie pewne drzwi są przed kimś zawsze zamknięte - świadczy o niedostępności. Rozmowy odbywają się za zamkniętymi drzwiami- rozmowy tajne, skryte dla innych  itp., itd. Drzwi mają wymiar społeczny („za wysokie progi na jego nogi”), ale też duchowy ( złowróżbne skrzypienie w wietrzną pogodę), emocjonalny ( trzaskanie drzwiami) i  filozoficzny ( uchylone drzwi). Powyżej na zdjeciu drzwi w Magnuszowicach (gm. Niemodlin).

Otwór drzwiowy zwany dalej drzwiami składa się z paru ważnych elementów składowych: odrzwi drewnianych, przekształconych z czasem w futryny, z progu, skrzydła drzwiowego, nadproża, czasami nadświetla oraz metalowych okuć im towarzyszących czyli zawiasów, kołatek, baskwili, antab i zamków do zamykania. Wszystkie wymienione okucia miały pierwotnie formę drewnianą. Podstawowym materiałem do wyrobu drzwi było drewno świerkowe, sosnowe, rzadziej dębowe.

W tym opracowaniu więcej miejsca poświęcimy formom konstrukcyjnym skrzydeł drzwiowych, spotykanych na wsi Śląska Opolskiego, począwszy od najstarszych aż do chwili obecnej.

Najprymitywniejszą formą są drzwi obracające się na tzw. biegunach. Znane są z materiałów archeologicznych, między innymi z opolskiego Ostrówka (X - XIIw n.e.). Były to drzwi jednoskrzydłowe, wykonane z jednej dranicy o wym. 40 x 100 cm.. Drzwi biegunowe dotrwały swą formą aż do czasów współczesnych, głównie jednak jako dwuskrzydłowe wrota przy stodołach oraz bramach wjazdowych do zagród wiejskich. W Muzeum wsi Opolskiej w Opolu znajduje się  parę obiektów z wrotami na biegunach.

Drzwi biegunowe składały się z właściwego bieguna, czyli słupka, do którego przymocowane były dwie lub trzy poziome listwy połączone trwale z pionowymi deskami. Biegun obracał się w otworach (gniazdach) wyciętych w belkach lub rzadziej na wklęsłym kamieniu dostawianym do zrębu budynku lub w metalowych obejmach umocowanych do odrzwi. Drzwi na biegunach (gwarowo kołowrocie) często nie miały odrzwi.

Drzwi deskowe należą do najprostszych konstrukcji.  Wykonane z pionowych desek złączonych poziomymi listwami. Deski łączono do czoła na przylgę lub wpust. Do końca XVIII w. stosowano zawiasy drewniane, potem zaczęto używać zawiasy kute z żelaza. Przy szerokości skrzydła powyżej 1 m, stosowano usztywniający, skośny zastrzał (śtryba), zacięty w dolną listwę od strony zawiasów i w górną od strony klamki lub skobla (zdjęcie obok: Kozuby, gm. Pokój).

Drzwi deskowo-spongowe wykonane są z desek struganych, które łączono ze sobą na wpust. Usztywnieniem skrzydła drzwiowego nie są zwykłe listwy z desek, lecz tzw. spongi czyli listwy zapłetwione, wpuszczone w wycięty w płycie drzwiowej zamek, z reguły w kształcie rybiego ogona. Taka konstrukcja nie wymagała gwoździ; obecnie rzadko stosowana.

Wyżej wymienione drzwi stosowane były przy różnego rodzaju budynków mieszkalnych i gospodarczych jako drzwi zewnętrzne i wewnętrzne. Następna forma drzwi użytkowana była jako drzwi zewnętrzne w warownych zamkach, kościołach, przy spichlerzach, przy chałupach drewnianych zamożnych chłopów i w budynkach mieszkalnych.

Drzwi opierzane (zwane też klepkowe, zdwojone) wykonane są z dwóch warstw desek. Tylnią stronę stanowią zwykłe drzwi deskowe, na które z przedniej strony nabito deski lub klepki deskowe, układane w różne wzory i układy zdobnicze np. w jodełkę, w romby, kwadraty, ukośnie itp. Drzwi często nabijano z zewnątrz dodatkowo gwoździami kowalskimi, niekiedy z ozdobnymi główkami, a pośrodku umieszczano drewniany lub żelazny uchwyt, zwany gryfem, względnie rączkę  (zielozko lub uobroncka do prziciongania drzwi) służącą do przyciągania drzwi, również kowalskiej roboty. Przy odrzwiach zakończonych półkoliście, drzwi te były często też wykończone półkoliście. Drzwi opierzane występowały częściej jako jednoskrzydłowe, późniejsze jako dwuskrzydłowe (zdjęcie poniżej: Brzezinki, gm. Kluczbork).

Drzwi płycinowe (filungowe, filungowe)  stosowano już od XVIII w. jako drzwi zewnętrzne i wewnętrzne, a od II poł. XIX w. w wiejskim budownictwie murowanym. Skrzydła tych drzwi składają się z ramy podzielonej ramiakami pośrednimi na pola wypełnione płycinami. Płyciny wpuszczone w wyrobione w ramie wpusty wykonuje się z odpowiednio profilowanej deski lub obecnie grubej sklejki. Płycin mogło być od dwu do kilkunastu. Niektóre z płycin stanowiły przeszklone prześwietle, niekiedy otwierane w formie przeszklonych okienek, czasami zabezpieczone ozdobną metalowa kratą.  Jako drzwi wejściowe do domu miały często bardzo ozdobny wygląd  poprzez dodatkowe opierzenie dekoracją architektoniczną,  opierzenie snycerskie, nakładanie gotowych elementów, czasami intarsjowanie.  Drzwiom tym często towarzyszyło górą również urozmaicone i bardzo ozdobne nadświetle. Drzwi płycinowe występują jako jednoskrzydłowe lub dwuskrzydłowe (zdjęcie poniżej: Unikowice, gm. Paczków).

Drzwi gładkie są najnowszą  formą drzwi, pospolitą w nowym budownictwie. Konstrukcję nośną drzwi gładkich stanowi rama wypełniona listewkami wpuszczonymi w poziome elementy ramy. Konstrukcja nośna drzwi gładkich oklejona jest sklejką lub twardymi płytami spilśnionymi. Drzwi gładkie z wycięciem, w które wstawiona jest ozdobna szyba, stosuje się jako drzwi wewnętrzne w budownictwie mieszkaniowym.

Drzwi wejściowe do budynków mieszkalnych zawsze otwierały się do środka sieni. Większość drzwi wiejskich, zarówno w budynkach mieszkalnych, jak i gospodarczych otwierała się do środka budynku, jedynie wrota stodół otwierały się na zewnątrz.

 

W niektórych budynkach  gospodarczych występowały drzwi podwójne, otwierane jedne na zewnątrz, drugie do wewnątrz. W oborach jako drugie znajdowały się tzw. półdrzwiczki (zdjęciej obok: Jasienie, gm. Lasowice Wielkie), zabezpieczające krowy przed samowolnym wyjściem. Półdrzwiczki występowały też przy budynkach mieszkalnych, celem zabezpieczenia wnętrza domu, szczególnie w okresie letnim, przed drobiem i zwierzętami hodowlanymi. 

Natomiast w stajniach jako drugie zawieszano z zewnątrz tzw. drzwi letnie, które na Śląsku Opolskim mają wyjątkowo ozdobne kształty  w wyniku przeróżnych wycięć w górnej części skrzydła. Drzwi letnie do stajni wpuszczały w okresie letnim świeże powietrze i zabezpieczały konie przed ucieczką lub kradzieżą.

Do drzwi należy też zaliczyć wrota stodół i bram wjazdowych do zagród. Wrota stodół w zależności od konstrukcji budynku były zawieszane na  biegunach, na zawiasach i na rolkach z szynami. Wbrew pozorom ich skrzydła często miały bardzo ozdobne formy (poniżej zdjęcie stodoły w Kujakowicach Górnych, gm. Kluczbork).

Bramy wjazdowe do zagród świadczyły, podobnie jak drzwi wejściowe do domu, o właścicielu i jego pozycji w lokalnej społeczności. Drewniane skrzydła bram zawieszane były na biegunach lub na zawiasach, podobnie jak towarzyszące im osobne furtki dla pieszych. Często od strony ulicy miały ozdobne wygląd (poniżej zdjęcie budynku z bramą w Ściborzycach Wielkich, gm. Kietrz).

Do niektórych zagród wjeżdżano przez bramę umieszczoną pośrodku budynku lub w jego skrajnej części. Skrzydła tych bram, najczęściej dwuskrzydłowe, występowały w bardzo różnych konstrukcjach: jako deskowe, opierzane, płycinowe.

Różne formy drzwi i wrót występujące na wsi Śląska Opolskiego świadczą o bardzo wysokim poziomie dawnego rzemiosła na tym terenie oraz o wyrafinowanych potrzebach estetycznych dawnych mieszkańców wsi, zwłaszcza tych bardziej zamożnych.


Autor: Elżbieta Wijas-Grocholska, etnograf, pracująca w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu jako kierownik Działu Architektury Ludowej. Zajmuje się badaniem i dokumentowaniem wiejskiej architektury murowanej Śląska Opolskiego.