^ Wróć do góry strony

Bramy i furtki na Śląsku Opolskim

Brama w sensie symbolicznym to przejście między dwoma terenami, dwoma światami, zewnętrznym i wewnętrznym, znanym i nieznanym, tym światem ( doczesnym) i tamtym, pozaziemskim. Bramy budowano z różnych materiałów i występowały one w wielu formach: bramy do zagrody, bramy miejskiej, bramy do kamienicy, świątyni, ogrodu, grobowca czy bramy niebiańskiej. Pełniły one funkcje bariery, ochrony lub przeszkody; wobec czego powinno się je łatwo zamykać i otwierać. Często miały charakter monumentalny i były ozdabiane różnymi detalami o znaczeniu symbolicznym. Nie tylko dawały rzeczywiste bezpieczeństwo w sensie materialnym, ale również miały stwarzać szczególne poczucie bezpieczeństwa, ochrony i stabilności w sensie duchowym.

W ogrodzeniach każdego obejścia, w płotach i parkanach przecinających drogi wjazdowe, stawiano zawsze bramy w ilości zależnej od obszaru obejścia i rozkładu samych budynków. Służyły zapewnieniu bezpieczeństwa zagrodzie i jej mieszkańcom, zarówno ludziom jak i zwierzętom. Były osłoną przed obcymi, przed ucieczką drobiu i zwierząt hodowlanych poza obręb zagrody. Życie toczyło się za bramami w kręgu rodziny.

Do  zagrody wiejskiej z reguły prowadziły jeden lub dwa wjazdy. Główny wjazd był od strony drogi wiejskiej, drugi od strony pola. Drugi wjazd, zawsze mniej reprezentacyjny od głównego, znajdował się w zasadzie w większych gospodarstwach i tylko w tych, w których za stodołą znajdowało się własne pole.

Główna brama do zagrody miała odpowiednią szerokość (3 – 4 m), dostosowaną do przejazdu zaprzęgu i wysokość do naładowanej fury. Wygląd bramy dostosowywano do wyglądu ogrodzenia i całego obejścia. Bramy w ogrodzeniach były różnych typów i kształtów.

Na Śląsku Opolskim pierwotnie bramy wykonywano z drewna; potem z innych materiałów: z kamienia i cegły. Najprostsza, drewniana brama, zwykle składała się ze słupów lub węgarów, górą przykrytych nadprożem lub łukiem, z zawieszonymi na nich drewnianymi lub metalowymi skrzydłami (tzw. wierzeje, wrótnie). W niektórych zagrodach zamożnych gospodarstw, budowano ozdobnie wykonane, wysokie, drewniane bramy wjazdowe. Nakryte były zazwyczaj daszkiem gontowym podpartym piętrzakami, a odrzwia wrót i furty wzmacniano półkoliście wycinanymi zastrzałami. Ponizej zdjęcia makiet bram drawnianych:

Całość zdobiły ćwiekowania i ażurowane deszczółki. Na terenach prawobrzeżnych drewniane bramy występowały do I poł. XX w., potem drewniane słupy zostały zastąpione przez filary ceglane lub betonowe, ale drewniane wrota zachowały się niekiedy do czasów współczesnych.

Na zdjęciach bramy w Niwkach (gm. Chrząstowice) i Żelaznej (gm. Dąbrowa).

W zamożniejszych i większych gospodarstwach, najczęściej w zagrodach wieloobiektowych typu zamkniętego (tzw. frankońskich), wznoszono okazałe bramy murowane. Bramy takie, występowały na żyznych obszarach płd-zach. Śląska Opolskiego (pow. nyski, prudnicki, głubczycki, dawny grodkowski); wznoszono je z cegły, kamienia lub brył formowanych z gliny, piasku i słomy wolno suszonych na powietrzu. Były to głównie zwarte skupiska budynków bogatych chłopów, zajmujące centrum wsi, rozbudowane w tradycyjnie do siebie przylegających zagrodach, zamkniętych w regularnych kształtach wąskiego i znacznie wydłużonego prostokąta. W południowych regionach Śląska Opolskiego szczytowe ściany domów mieszkalno-gospodarczych, zajmujące narożnik zagrody od ulicy wiejskiej, związane były w całość architektoniczną z ustawionym naprzeciw spichlerzem lub szczytem domu wycużnika poprzez mur z otworami dla bramy wjazdowej i furtki lub furtek dla pieszych. Zarówno te masywne domy, jak i ogrodzenia z cegły lub kamienia, pokryte były tynkiem i opatrzone bogatym nieraz zdobieniem. Wykonane w tynku różnego rodzaju pilastry, gzymsy, wnęki, utrzymane w falistych liniach zwieńczenia szczytów oraz ażurowane tralką górne krawędzie omurowania nad bramami, wzbogacone były ponadto motywami geometrycznymi, jak romby, gwiazdy, a także monogramami inwestorów i datami budowy. Na wielu bramach, nad wejściem dla pieszych, lub z boku, czasami po obu stronach występowały dodatkowe wnęki, w których znajdowały się postaci aniołów i świętych. Nieliczne zachowane obecnie bramy z wnękami, najczęściej już pustymi, od strony podwórza nie posiadały dekoracyjnego wykończenia.

Bramy te usytuowane były następująco:                                                                           

1.  jako otwory sklepione łukiem, wycięte w płaszczyźnie muru oddzielającego podwórze gospodarcze od ulicy, łączącego dwa budynki. Poniżej przykłady:

Zdjęcia bram wiejskich w Ucieszkowie (gm. Pawłowiczki) i Księżu Polu (gm. Baborów).

2. jako wrota i furtki zamontowane w otworach wyciętych w płaszczyźnie muru, ale z wjazdem górą przykrytym drewnianą konstrukcją z zadaszeniem. Poniżej przykłady:

Zdjęcia bram wiejskich w Grobnikach (gm. Głubczyce) i Kietlicach (gm. Głubczyce).

3. jako otwory wycięte w płaszczyźnie muru z wjazdem bez zadaszenia. Ponizej przykłady:

Zdjęcia bram wiejskich w Ucieszkowie (gm. Pawłowiczki) i miesjcowości w gminie Strzelce Opolskie.

Do drugiej połowy XX wieku chłopi sami wytwarzali cegłę tzw. polową, czyli wykonywaną we własnym zakresie i wypalaną w piecach mielerzowych czy polowych. Ta cegła, gorszej jakości, wymagała otynkowania, stąd na wsi opolskiej bramy wjazdowe do zagród wykonane z cegły, występują w dwóch wersjach: otynkowanej i nie otynkowanej.

Rozwój przemysłu ceramiki budowlanej spowodował, że od II połowy XIX w. budowano bramy wjazdowe z czerwonej cegły fabrycznej, nietynkowanej, w postaci bram pełnych oraz masywnych, wolnostojących filarów ceglanych,  w których początkowo mocowano drewniane wrota i furtki w konstrukcji biegunowej(zdjęcie obok: Bielice, gm. Łambinowice), a od początku XX w. urozmaicone w kształcie, fabryczne wrota żeliwne.Bramy te składały się przeważnie z trzech filarów; dwóch obok  siebie tworzących węższe przejście dla ruchu pieszego (tzw. furtkę) oraz trzeciego oddalonego co najmniej o 3 m filara, tworzącego przejazd dla komunikacji  kołowej. Rzadziej, przy dużych gospodarstwach, występowały bramy o dwóch wejściach dla pieszych, wtedy ilość filarów bramnych zwiększała się do czterech. Spotkać można również bramy z dwoma wejściami i dwoma bramami z pięcioma filarami bramnymi. Szerokość bram i ich usytuowanie było uzależnione od wielkości zagrody i pozycji społecznej właściciela. Podobnie zróżnicowane były same bramy pod względem wyglądu i kształtu samych filarów. 

Istnieje jeszcze kilkadziesiąt różnych bram wykonanych na bazie filarów z cegieł. Szerokość filarów waha się od 2 do 4 cegieł (51- 100 cm); wysokość od 150-250cm; były one w całości wykonane z cegieł. Posiadały stosunkowo płytkie fundamenty (ok. 0,5m), wykonane częściowo z kamienia. Zasadniczo filary składają się z podstawy (cokołu), trzonu i głowicy. Cokoły czasami były poszerzone przy podstawie o 1/2 cegły. Trzony były  zróżnicowane; miały kształt o rzucie kwadratu, prostokąta, równo- lub różnoramiennego krzyża,  sporadycznie okrągły lub trójkątno- owalny. Przy kwadratowych filarach tylne narożniki miały zazwyczaj wcięcie na 1/2 cegły na zamontowanie bieguna wrót drewnianych (obecnie dostosowane do zawiasów). Ponadto na trzonach znajdowały się dodatkowe elementy, np., wnęki, większe lub mniejsze gzymsy, spełniające rolę kapinosów, chroniące trzon przed zbytnim zamakaniem oraz różne elementy ozdobne (zdjęcie obok: Przełęk, gm. Nysa). Gzymsy występowały z reguły u podstawy głowicy. Przy słupach wysokich występowały dwa lub więcej gzymsów. Największe jednak urozmaicenie i zróżnicowanie wykazują zakończenia filarów od góry, czyli ich zwieńczenia, zwane głowicą, nasadnikiem lub czapą.  Początkowo były one wykonywane z samej cegły, potem stosowano przy nich różne elementy z betonu. Najprostsze miały formy schodkowych piramid, dwuspadowych domków nasadzonych na trzon od góry, w formie daszku o czterech szczytach, jako czterospadowe daszki wykonane z dachówki karpiówki z gąsiorami na rogach, a zwieńczeniem ich były różnych kształtów sterczyny lub kule kamienne. itp. itd. W późniejszych wersjach wierzchnią warstwę stanowiła zaprawa cementowa oraz wykonane z niej sterczyny, czasami postacie lwów, sów, orłów (zdjęcie poniżej: Dzierżysławice, gm. Głogówek).

Domy z przejezdną bramą występowały  na Śląsku Opolskim szczególnie w powiatach  prudnickim,  głubczyckim, nyskim. Były to rozbudowane gospodarstwa - zagrody w kształcie  kwadratu, gdzie wjeżdżano przez te bramy do wnętrza zagrody zarówno od głównej ulicy jak i od pól; - zagrody prostokątne, które od ulicy odgradzał budynek  mieszkalny lub gospodarczy z przejezdną bramą. Poniżej zdjęcia domów z brama w Ściborzycach (gm. Kietrz).

W okolicach Głubczyc i Nysy wysokie murowane bramy w wielu wsiach były integralnie związane z murowaną kapliczką domkową, która była częścią składową bramy i stanowiła część boczną dla bramy lub furtki wejściowej. Kapliczki te  miały różnorodne kształty i zdobienia. Stanowiły własność właściciela zagrody i  były zewnętrzną oznaką przynależności do kościoła katolickiego.

Tam, gdzie pod dostatkiem występował  kamień (pow. opolski, strzelecki), upowszechniły się, a gdzieniegdzie dotrwały do czasów obecnych (Siedlec, Kamień Śląski, Centawa) bramy i płoty z kamienia, otaczające całe zagrody. Bramy te występowały jako pełne oraz w postaci filarów z kamienia. Pierwotnie bramy z kamienia były nietynkowane i niemalowane, podobnie jak domy i płoty. Jeszcze w latach 80 tych XX w. większość bram i płotów z kamienia była nieotynkowana; obecnie są to sporadyczne przypadki.  Przy bramach kamiennych widoczny jest dawny kunszt obróbki kamienia i umiejętność jego kładzenia.

W I poł. XX w. nastała moda na bramy wykonywane z cegieł cementowych i filarów betonowych oraz słupków metalowych z siatką. Pierwsze bramy z betonu swą formą i zdobieniami naśladowały bramy z cegieł.

Na zdjęciu filar bramy z poczatku XX wieku w Zimnicach Małych (gm Prószków) oraz brama z betonowymi filarami w Złotogłowicach (gm. Nysa).

Na Śląsku Opolskim  bramy praktycznie wyginęły w ostatnim półwieczu XX w. Wysokość dawnych bram była dostosowana do niskich wzrostem ludzi i niskich pojazdów, ciągnionych przez krowy czy konie. Przy użytkowaniu większych maszyn rolniczych, jak ciągniki i kombajny, bramy stały się przeszkodą w wjeździe do zagrody i powodem ich rozebrania czy zniszczenia. Po ostatniej wojnie bramy stały często otwarte, co stało się powodem zniszczenia wrót, które zardzewiały i obwisły. Po wielu bramach zostały już tylko furtki, a w miejscu dawnych postaci aniołów wiszą tabliczki ostrzegające przed groźnym psem.

Autor: Elżbieta Wijas-Grocholska, etnograf, pracująca w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu jako kierownik Działu Architektury Ludowej. Zajmuje się badaniem i dokumentowaniem wiejskiej architektury murowanej Śląska Opolskiego.