^ Wróć do góry strony

Lauby na Śląsku Opolskim

Dawne budynki mieszkalne budowano w odpowiednich miejscach i w wybranym kierunku stron świata. Główne izby i wejście do drewnianej chałupy skierowane były w dającym więcej światła i ciepła kierunku południowym, wschodnim lub zachodnim. Od północy umieszczano komory bez okien i pomieszczenia gospodarcze. Drzwi budynków w XVIII i XIX w. nie należały do zbyt szczelnych. Zazwyczaj nie osłonięte od wiatrów, nie izolowały należycie sieni od deszczu, śniegu  i zimna, co powodowało zamakanie i szybkie oziębianie wnętrza chałupy. Pierwsze budynki murowane budowano na planie starej chałupy lub ją obmurowywano, dlatego niektóre z najstarszych domów nie różniły się w swych proporcjach od budynków drewnianych. Budynki z końca XIX w. były już większych rozmiarów; przy ich budowie uwzględniano potrzebę zwiększenia przestrzeni mieszkalnej oraz dekoracyjności wystroju zewnętrznego.

Rozwijający się w II połowie XIX w. transport kolejowy przyczynił się do rozwoju turystyki, zwłaszcza do górskich kurortów uzdrowiskowych, które wtedy własnie na Śląsku zaczeto licznie budować w stylu określanym jako styl „szwajcarski” (Szczawno Zdrój, Polanica, Kudowa, Duszniki, Lądek Zdrój, Cieplice, Karpacz, Szklarska Poręba itp.).

Bazował on nadal na drewnie, wprowadzając wiele nowych, bogato zdobionych elementach architektury w murowanych częściach budynku, takich jak tarasy, balkony-loggie, ganki i werandy. Styl ten w ostatniej ćwierci XIX wieku , upowszechnił się szczególnie w budownictwie uzdrowiskowym środkowej części Europy, a następnie w różnego rodzaju budynkach przeznaczonych dla administracji folwarcznej. W następstwie tego moda na zabudowę w manierze tyrolsko-szwajcarskiej pojawiła się też na wsi śląskiej. Przejawiała się on tu  głównie w konstrukcji i kształcie dachu, zwanym  śwajcerdachem oraz modą  na dobudowywanie przed wejściem do budynku mieszkalnego przystawki nazywanej z niemiecka laubą. Stanowiła ona odrębny element architektoniczny, nie związany konstrukcyjnie z budynkiem mieszkalnym. Była to drewniana, a później często murowana, zróżnicowana wymiarami dobudówka, stawiana przed wejściem do istniejących domów. Na zdjeciu lauba w Różynie (gm. Lewin Brzeski).

Od początku, nawet niewielkie, drewniane lauby wykonywano z ozdobnie ułożonych i wycinanych desek oraz profilowanych słupków. Z czasem  przekształciły się one w obszerne, oszklone i zamykane werandy. Szybko stały się bardzo modne i popularne. Praktycznie przy każdym domu mieszkalnym, jak wspominają starzy mieszkańcy, pojawiały się mniej lub bardziej ozdobne ich formy. Było ich tysiące. Na Śląsku Opolskim, na terenach zamieszkałych przez  ludność rdzennie śląską – występują pod nazwą lauba. Nazwa ta pojawiła się na Śląsku Opolskim wraz z tym elementem architektury z terenów Niemiec i jest używana w całym rejonie zamieszkałym przez ludność miejscową. Ludność napływowa używa nazwę ganek. Największą popularnością cieszyły się lauby od końca XIX w. aż do II wojny światowej; po tym okresie drewniane lauby ulegały zanikowi na rzecz laub murowanych i betonowych. Tylko nazwa została ta sama.

Pierwotna funkcja laub ograniczała się do celów wyłącznie praktycznych, ochronnych;  stanowiły one ochronę przed wiatrem, zamakaniem drzwi, progu i sieni  w okresie letnim oraz  zasypywaniem ich przez śnieg w okresie zimowym. Przy niewielkich domach mieszkalnych były też dodatkową powierzchnią do rożnych codziennych prac w okresie niepogody.  Służyły one – i do dziś służą- jako miejsce przechowywania drewna i węgla na opał, suszenia bielizny, ziół, nasion, grzybów, pestek dyni, wietrzenia pościeli, przechowywania narzędzi i sprzętów domowych.  Oszklone werandy w niektórych domach pełniły w okresie zimy rolę spiżarek, a w lecie służyły do przesuszania odzieży itp. Ponadto spełniały też dodatkową funkcję społeczną – były miejscem spotkań, odpoczynku i pogawędek w letnie dni powszednie oraz spotkań towarzyskich i sąsiedzkich w dni świąteczne. Powyżej zdjęcie lauby w Racławiczkach (gm. Strzeleczki)

Drewniane lauby wykonywano w prostej technice szkieletowej, składającej się z 4-10 krawędziaków o przekrojach w kształcie kwadratów lub prostokątów i wymiarach 7 x 7 cm , 8 x 8 cm, 9 x 9 cm lub 7 x 9 cm, 8 x 10 cm oraz różnie opracowanych oszalowaniach z listew i desek. Najczęściej tworzone były z drewna świerkowego i sosnowego. Poniżej części składowe lauby:

Podstawową  konstrukcję tworzyły słupy, wsparte na podwalinie lub wpuszczone w podmurówkę. Słupy te stężone ryglami, tworzącymi poręcz bariery oraz od góry oczepami, na których spoczywały krokwie daszku. W większości spotkanych laub oczep w elewacji frontowej spoczywał bezpośrednio na słupach. Oczepy w elewacjach bocznych od frontu opierały się na oczepie frontowym, a od tyłu albo na słupach  albo sporadycznie wpuszczane były w otwory ścian budynku. Końcówki oczepów najczęściej wykończano mało skomplikowanym profilem.

Płatew kalenicowa  oparta była jednym końcem, od frontu, na słupku umieszczonym  na osi oczepu frontowego, a drugim końcem albo na słupku oczepu tylniego albo sporadycznie również wpuszczono ją w ścianę domu. Na płatwi i oczepach rozpięte były  2-6 par krokwi; do których przybijano łaty pod dachówkę lub deski pod papę.

Lauby najczęściej pokrywano dwuspadowym daszkiem z dość dużymi okapami o niewielkim nachyleniu, tworząc niewielki szczyt, wykończony mniej lub bardziej dekoracyjnie. Przy daszkach dwuspadowych obramienia trójkątnego szczytu tworzone były przez dwie krokwie, podparte słupkiem na osi trójkąta.  Wysunięte ozdobnie profilowane końce krokwi podtrzymywały okapy boczne, a końce płatwi - okap szczytowy. Daszki najczęściej pokrywano dachówką karpiówką, rzadziej dachówką bunclówką, cementową, papą oraz sporadycznie blachą. W większości  laub wszystkie elementy konstrukcyjne wykonywano za pomocą połączeń ciesielskich, bez użycia złączy żelaznych.

Typowa lauba składa się ze ścian z wydzielonym otworem wejściowym, leżącym na nich dachu oraz szczytu wydzielonego między oczepem, a krokwiami przy dwuspadowych daszkach. Ściany typowej lauby składają  się z węższych ścianek frontowych występujących przy otworze wejściowym oraz ścian bocznych. Do rzadkości należą lauby bez ścianek frontowych  (zdjecie obok: Szydłów, gm. Tułowice). W przypadku wejścia z boku występują dwie krótsze ściany boczne (jedna z otworem wejściowym) oraz jedna dłuższa, równoległa do ściany domu.

Przestrzeń międzysłupowa  w zdecydowanej większości laub dzieli się na określone elementy:
- wydzielone poziomymi ryglami bariery  (od podwaliny do rygla),
- przestrzeń od rygla do oczepu – dalej przestrzeń nad ryglem,
- otwór  wejściowy do lauby.

Bariery były najmniej ozdobną częścią laub i  można je podzielić na dwa typy:
- bariery pełne deskowe,
- bariery z tralkami deskowymi.

Dominowały bariery pełne deskowe. W większości laub były ławki umieszczone przy obu ich bocznych ścianach przy wejściu umieszczonym na wprost drzwi. Najczęściej ławki te związane były konstrukcyjnie z laubą, ale zdarzały się też ławki wolnostojące. Zazwyczaj ławkę stanowiły proste deski, konstrukcyjnie umocowane między ścianą domu, a frontową ścianą lauby, wzdłuż ścianek bocznych, czasami podparte pośrodku długości.

Wejście do lauby było umiejscowione na wprost drzwi wejściowych do budynku mieszkalnego, bez dodatkowych drzwi. W kilkunastu przypadkach występowały drzwi lub drzwiczki w formie sztachetowych furtek lub niskich drzwi deskowych tzw. półdrzwiczek, czasami ozdobnie profilowanych. Półdrzwiczki miały przede wszystkim funkcję praktyczną- zabezpieczały wejście do wnętrza domu, zwłaszcza w okresie letnim, przed zwierzętami i  ptactwem domowym.

W przestrzeni od rygla do oczepu czyli w przestrzeni ścian nad barierą skupiła się najbardziej dekoracyjna część laub. Powyżej barier wiele laub nie posiadło żadnych dodatkowych elementów (zdjęcie obok: Nowa Wieś Królewska, gm. Opole), ale zdecydowana ich większość była  przeróżne olistwowana, okratowana i oszklona, zabezpieczając w ten sposób ich wnętrza przed ptakami, wiatrem, zimnem. Zadziwiająca jest wręcz pomysłowość ludzka w rozwiązywaniu i ozdabianiu tak niewielkiego elementu architektury. Trudno uwierzyć, ile różnych wariantów można stworzyć z ułożenia listewek o przekroju 1 x 3 cm lub 1,5 x 3 cm lub 2 x 3cm. Począwszy od najprostszych pionowych listew, listew ułożonych ukośnie w prawą stronę, w lewą stronę, w dwóch rzędach, trzech rzędach itp., listew ułożonych w  kraty proste, kratki, kratki ukośne, kratki mijające się, w romby aż do wyszukanych wycięć i łuków wymagających dużych umiejętności stolarskich i snycerskich przy obróbce drewna. Układy te trudne do opisania, najlepiej zilustrują zdjęcia wybranych laub.

Najważniejszą częścią lauby była przede wszystkim ściana frontowa ze szczytem  dwuspadowego daszku. Stanowił go trójkąt wydzielony przez oczep frontowy i dwie  krokwie dachu, podparte pośrodku słupkiem. W szczycie zwanym po śląsku giblem przeważnie skupiał się cały kunszt artystyczny i inwencja wykonawcy lauby. Zdobnictwo szczytów można  z grubsza pogrupować na: -szczyty bez ozdób, - oszalowane deskami ułożonymi pionowo, -z nabitymi pionowymi listwami, deskami zakończonymi wycięciami w kształcie trójkątów, zaokrągleń, łuków itp., ażurowe ze snycerskimi, wyciętymi formami i motywem roślinno-geometrycznym,- wykonane z listewek ułożonych pionowo, ukośnie, w kratkę, w romb itp., - z motywem słonecznym, z listewkami rozchodzącymi się promieniście, - z szybkami i szczyty różne. Szczytom towarzyszą dodatkowe elementy ograniczające i wieńczące: wiatrownice i pazdury.

Wiatrownice, wiatrówki, po śląsku scytówki – ograniczały krawędzie połaci dachowych, zasłaniając zakończenie pokrycia dachu. Były to najczęściej  proste deski, dochodzące do siebie na styk pod kątem w kalenicy daszku. Czasami posiadały formę ozdobną z jednej strony, najczęściej powtarzalny motyw z ozdobnymi wcięciami lub wycięciami, występujący w górnej lub dolnej części wiatrownicy.

Pazdury zwane gwarowo „riża”, „ozdoba wyróżniona” nie występowały przy każdej laubie. To pionowe nasady ozdobnie wycięte z kawałka drewna, wieńczące szczyt dachu lauby w kalenicy. Umocowane były różnie: przybite na wierzch stykających się w szczycie wiatrówek, ale również często wiatrówki dochodziły na styk do przybitego wcześniej  pazdura. Kształty pazdurów były bardzo urozmaicone: od prostych rombów czy desek o trójkątnym zakończeniu poprzez różne formy aż do skomplikowanych wycinanych form kwiatu tulipana.

Osobną kategorię stanowiły lauby z wejściem usytuowanym z boku, lauby na wysokiej podmurówce oraz półlauby, które autorka tak nazwała dla ułatwienia typologii, ponieważ posiadają one tylko górną część czyli dwuspadowy daszek ze szczytem oraz fragmenty słupków przy ścianie i osłaniają tylko górną partię drzwi. Właściciele nazywają je laubami.  Dużą liczebnie grupę stanowią lauby zarośnięte czy zrośnięte z pnączami roślinnymi, tworzącymi w całości urocze kompozycje. Najczęściej obsadzane były przez właścicieli dzikim winem, rzadziej bluszczem i winogronem, a najrzadziej kwiatami, a zwłaszcza różami jak w Czeskiej Wsi (zdjecie obok).

Kilkanaście z laub nigdy nie było wcześniej pokrytych żadną farbą. Zdecydowana większość była malowana farbą olejną w różnych odcieniach zieleni; rzadziej w modnym niegdyś kolorze, tzw. ugru, a sporadycznie w kolorze niebieskim, szarym, beżowym. W latach 90 tych XX w. wiele z nich przemalowano w modnym kolorze brązu.

Twórcami laub byli główni cieśle i stolarze. W dawnych cechach obowiązywały wędrówki czeladnicze, które powodowały nabywanie, przez wędrującego czeladnika, umiejętności nie znanych w jego rodzinnej miejscowości. To sprawiało, że wokół niego powstawały podobne wytwory jego rak, ale odmienne od tych do tej pory stosowanych w tym regionie. Dawni cieśle i stolarze byli prawdziwymi mistrzami w swoim zawodzie. Przyuczani do zawodu od dzieciństwa, przechodzili praktycznie kolejne szczeble nauki w zawodzie. W niektórych rodzinach rzemiosło dziedziczono w rodzinie. Z powodu braku pracy na miejscu, niejednokrotnie rzemieślnicy zmuszeni byli do wędrówek za pracą (na tzw. Saksy), skąd  wracając przynosili z sobą jakieś nowinki techniczne, nowe technologie, nowe wzory, co niewątpliwie widać w ogromnym urozmaiceniu kształtów i wzorów śląskich laub.

Lauby murowane i betonowe to osobna grupa, która powstawała już od początku XX w.,  równolegle do laub drewnianych lub budowana była w ich miejsce, a która w tej chwili jest formą dominującą, ponieważ nazwa na te murowane przybudówki przed głównym wejściem do domu pozostała ta sama.


Autor: Elżbieta Wijas-Grocholska, etnograf, pracująca w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu jako kierownik Działu Architektury Ludowej. Zajmuje się badaniem i dokumentowaniem wiejskiej architektury murowanej Śląska Opolskiego.