^ Wróć do góry strony

Waloryzacja zasobu kulturowego wsi opolskiej

Waloryzacja zasobu kulturowego wsi opolskiej przeprowadzona została w 4 etapach.

1. Formularz inwentaryzacji zasobów

Wykonana dla 120 miejscowości inwentaryzacja zasobów kulturowych wsi województwa opolskiego miała charakter nowatorski i pilotażowy. Wykonano zestawienie elementów i cech, obecnych we wsiach na terenie województwa opolskiego będących dziedzictwem kulturowym, cennym pod względem historycznym, zasługującym na ochronę i atrakcyjnych dla tworzenia oferty miejscowości pod kątem gospodarczym (np. turystycznego wykorzystania zasobów wsi). Przygotowano formularz „Zestawienie wsi województwa opolskiego o wysokich walorach zabudowy i ukształtowania przestrzennego wymagających ochrony”, będący rozbudowanym zbiorem danych, zawierającym informacje w siedmiu zakresach tematycznych:

I. Dane ogólne:
1. Dane administracyjne.
2. Czas i geneza powstania: fundacje książęce, kościelne, możnowładcze, osady i osiedla związane z przemysłem, inne.

II. Historyczny układ przestrzenny (dotyczy układu przestrzennego wsi pod względem organizacji zabudowy i schematu ciągów komunikacyjnych, konstrukcji przestrzeni opartej na wewnętrznych osiach kompozycyjnych, czytelnych, powtarzających się schematach układu zabudowy zagrodowej, budynkach i innych obiektach tworzących pierzeje):
1. Układ przestrzenny wsi: ulicówka, owalnica, mieszany, koncentryczny, wrzecionowaty, inny.
2. Układ zabudowy: pierzeje, czytelny schemat organizacji zabudowy, wewnętrzne osie kompozycyjne i powiązania widokowe, wnętrza architektoniczne.
3. Powtarzający się schemat organizacji zabudowy poszczególnych zagród (układ budynków, położenie ogródków/warzywników).

III. Historyczne obiekty i zespoły architektoniczne
(dotyczy przede wszystkim istniejącej zabudowy zagrodowej, kościołów i obiektów z nimi związanych, fragmentów miejscowości o spójnym, czytelnym układzie):
1. Budynki: pałac, dwór, klasztor, kościół, plebania, dworzec, karczma, remiza, szkoła, cmentarz, poczta, inne.
2. Zespoły architektoniczne: zabudowa zagrodowa, folwark.
3. Zabytki przemysłowe: cegielnia, huta, młyn, browar, gorzelnia, inne.
4. Elementy małej architektury: krzyże, kapliczki, bramy, ogrodzenia, dzwonki zmarłych, figury, inne.
5. Elementy infrastruktury: rodzaj nawierzchni dróg (bruk, kamień polny), stacje transformatorowe, studnie, zbiorniki p. pożarowe, inne.

IV. Elementy regionalnego stylu architektonicznego
(dotyczy dominującej i/lub wyróżniającej techniki budowlanej, stosowanych materiałów, sposobu wykończenia):
1. Dominująca lub wyróżniająca technika budowlana, stosowane materiały budowlane oraz sposób wykończenia ścian: drewno, kamień, cegła, glina, tynk; pokrycie dachu: dachówka ceramiczna, łupek, gont, słoma, inne.
2. Detal i elementy uzupełniające: sztukaterie, detal snycerski, ganki, okiennice, inne.

V. Wartości przyrodnicze 
(dotyczy przede wszystkim roślinności komponowanej, ogrodów przydomowych, a w dalszej kolejności roślinności pojawiającej się spontanicznie, np. swobodnej lub „dzikiej”, oraz różnego rodzaju obiektów hydrologicznych):
1. Zieleń komponowana: układy alejowe, szpalery, parki, skwery, przedogródki.
2. Zieleń swobodna: pojedyncze drzewa, luźne nasadzenia, naturalne zadrzewienia i zarośla.
3. Obiekty hydrograficzne: jeziora, stawy, rzeki, potoki.

VI. Wartości krajobrazowe
(dotyczy zewnętrznej ekspozycji układu i jego otoczenia oraz powiązań z krajobrazem zewnętrznym, np. z sąsiednimi miejscowościami):
1. Zewnętrzna ekspozycja układu: panorama wsi (dominanty, zabudowania, układ pól, łąk, miedz, ogrodzeń, inne).
2. Otwarcia widokowe na krajobraz zewnętrzny.

VII. Pozostałe:

1. Pozostałe informacje np. wpisy do rejestru, obecność form i funkcji związanych ze szczególnym użytkowaniem (np. pasieki).
- obejmujące pozostałe, wcześniej niesklasyfikowane wartości i dodatkowe atrybuty (np. wpisy do rejestru zabytków, lokalne tradycje itp.)

Powyższe ujęcie pozwala na ustalenie zasobu kulturowego wsi w pełnym zakresie ukształtowania przestrzennego i walorów substancji materialnej, powiązań z otoczeniem i aspektów środowiskowych. W ten sposób odchodzi od praktyki dostrzegania we wsiach jedynie pojedynczych (zabytkowych) elementów, niejako wypreparowanych z szerokiego kontekstu przestrzennego, krajobrazowego i środowiskowego.

 

2. Ocena zinwentaryzowanych elementów w kontekście wartości historycznych (waloryzacja)

Ankiety inwentaryzacyjne dla poszczególnych wsi zostały wypełnione przez pracowników WUOZ, ROBiDZ w Opolu (dzisiejszy NiD), Muzeum Wsi Opolskiej oraz innych urzędów i wolontariuszy, na podstawie wyjazdu terenowego i dokumentacji fotograficznej.

Poszczególnym elementom ustalonym i odnotowanym w formularzu przypisano określoną liczbę punktów odzwierciedlającą ich wartość. Najwyżej punktowano historyczny układ przestrzenny, oceniany pod względem „czystości” zachowania pierwotnego układu i unikatowości (max. 5 punktów) oraz konstrukcję przestrzeni i schemat organizacji zabudowy poszczególnych zagród (5 punktów za każdy element). Elementom regionalnego stylu architektonicznego przyznawano po 3 punkty (za każdy element). Za pozostałe elementy zidentyfikowane w układzie przestrzennym przypisano po 1 punkcie (za element). Pierwotnie poszczególne układy otrzymywały punkty dodatkowe za obecność obiektów wpisanych do rejestru zabytków, jednak zniekształcały one ogólną ocenę. Ostatecznie na tym etapie zostały pominięte.

 

3. Objazd uzupełniający i zestawienie wyników

Kolejną fazą badań była weryfikacja ilościowych wyników pierwszego etapu w formie jakościowej oceny wartości historycznego układu poszczególnych wsi. Zorganizowano objazd wszystkich miejscowości przez zespół o stałym składzie (eliminując w ten sposób rozbieżności oceny wynikające z faktu wykonywania jej przez różne osoby), który dokonał ponownego przeglądu i oceny. Skoncentrowano się na ogólnym wrażeniu, a następnie czytelności układu, cechach charakterystycznych lub typowych – w miarę możliwości określano wyróżniki. Obserwowano również stopień zachowania i przekształceń historycznych elementów, a także kierunki przekształceń. W ten sposób na wyrażoną sumą punktów ocenę ilościową nałożono ocenę jakościową. Wsie podzielono następująco:

Problem skali (wielkości obszaru), na którym zachowały się wartości godne ochrony rozwiązano, dzieląc miejscowości na trzy grupy:

A – miejscowość z zachowanym w pełni, bądź w dużej części, historycznym układem przestrzennym;
B – miejscowość ze spójnym/jednolitym fragmentem historycznego układu przestrzennego;
C– miejscowość z pojedynczym obiektem architektonicznym, pojedynczymi cechami i wyróżnikami.

 W grupach A i B oceniana jest organizacja przestrzeni (wspólnej), organizacja w obrębie poszczególnych zagród (przestrzeń prywatna), obecność obiektów o specjalnych funkcjach (kościół, folwark, młyn itp.), występujące zespołowo walory zabudowy. W grupie C natomiast honorowana jest obecność elementów nie tworzących większych układów, jednak zasługujących na wyróżnienie/ podkreślenie ich istnienia (ciekawe pojedyncze budynki mieszkalne i gospodarcze, dawne typy konstrukcji, drewniane ganki, szczyty, dachy, gołębniki, kapliczki, piece, płoty itd.).

W tej fazie prac zespołu ustalono, że lista wsi o istotnych wartościach zasobu kulturowego obejmuje 108 pozycji i nadal wymaga uzupełnień.

Podczas tego etapu dokonano również dodatkowych objazdów 50 nowych miejscowości (wybranych przez członków Zespołu), podczas których przeprowadzono uproszczoną inwentaryzację tych miejscowości.

 

4. Powstanie drugiej cześci formularza inwentaryzacji zasobów, tj. ocena zasobu - stan zachowania i zakres przekształceń

Na podstawie zebranych podczas wcześniejszych etapów, informacji dotyczących wybranych układów ruralistycznych podjęto próbę oceny zasobu pod względem zachowania poszczególnych elementów oraz istniejących zagrożeń. Na tym etapie ocenie poddano następujące elementy układów: zabudowę zagrodową jako zespół, budynki mieszkalne, przestrzeń publiczną rozumianą, jako wspólne drogi i place, skwery itp. Za wartości wiodące uznano stopień zachowania układu przestrzennego oraz zabudowy mieszkaniowej (od 0 do 8, gdzie 8 oznacza bardzo dobry/wysoki) Określono również nasilenie dominujących procesów: dekapitalizacji (od 0 do -3, gdzie -3 jest najbardziej intensywna) i modernizacji (od 0 do -2, gdzie -2 jest najbardziej intensywna). Uznano, że procesy modernizacyjne mają silniejszy wpływ na degradację substancji zabytkowej (podczas prac modernizacyjnych następuje przede wszystkim unifikacja, eliminowane są elementy i obiekty historyczne wraz z pamięcią o ich funkcjach, formie).

Celem tej formy oceny było umożliwienie przeglądu układów pod względem stanu zachowania wartości historycznych, a także dominującego typu zagrożeń i ich dynamiki.