^ Wróć do góry strony

Układ przestrzenny

1. Układ typowy

Najpowszechniej występujące układy to owalnicowy z zabudową wzdłuż dwóch wrzecionowato schodzących się dróg, z placem w środku (np. Jędrzychów, niem. Heidersdorf), ulicowy z zabudową ustawioną wzdłuż jednej głównej ulicy (np. Pępice, niem. Pampitz) oraz układ oparty na dwóch równoległych drogach, położonych wzdłuż płynącego środkiem potoku (np. Pilszcz, niem. Piltsch). Liczne układy zawierają kombinację powyższych powstającą na skutek rozbudowy wsi lub łączenia mniejszych w większą całość (np. Stary i Nowy Las, niem. Alt-Neuwalde). Ważnym elementem każdego układu przestrzennego są dominanty w formie wież kościołów, pałaców lub dzwonnic, wskazujące swoim położeniem najważniejsze punkty wsi.


2. Układ przestrzenny o cechach unikalnych

Układ okólny – zamknięty, (np. Księże Pole, niem. Knipsel; Czerwona, niem. Marienau), w którym promieniście ustawione zagrody tworzą pierścień zabudowań. Wewnętrzną pierzeję stanowią szczyty budynków mieszkalnych połączone bramami przejazdowymi. Plac w środku jest zabudowany lub pozostawiony pusty. Układ koncentryczny (np. Pokój, niem. Carlsruhe), w którym organizacja zabudowy opiera się na sieci promieniście i koncentrycznie ułożonych ulic, ma charakter otwarty, bez wyraźnej granicznej linii zabudowy. Kolejną, odbiegającą od powszechnego schematu jest układ pasów zagród przedzielonych wąskimi drogami przebiegającymi wzdłuż dłuższej krawędzi, odchodzącymi od głównej drogi w kierunku łąk i pól (np. Kadłub Wolny).



3. Układ zabudowy wzdłuż ulicy

Podstawę układu stanowi regularna zwarta zabudowa wydłużonych działek, krótszym bokiem przylegających do drogi. Znajdujące się na nich budynki mieszkalne o dwuspadowych dachach, ustawione blisko krawędzi tworzą regularne pierzeje drogi. W ten sposób powstaje w miejscowości charakterystyczne wnętrze - ascetyczne, gdy ściany budynków połączone ogrodzeniami przechodzą w płaszczyznę drogi (np. Jemielnica, Strzeleczki, Jełowa) lub bardziej urozmaicone, gdy pojawia się pas zieleni (np. Jędrzychów, Krasiejów, Brzezina). Budynki mają jedną lub dwie kondygnacje, czasem dodatkową na poddaszu. W centrum lub przy rozwidleniu dróg znajduje się często budynek o funkcjach publicznych szkoła, świetlica, zajazd itp. Obiekty te ustawione są przeważnie kalenicowo do drogi, a ich bryła wyróżnia się wśród pozostałej zabudowy. Na zdjęciu ulica Wiejska w Jemielnicy (gm. Jemielnica).

 

 4. Organizacja zagrody

Najpowszechniejszy schemat to zabudowania zlokalizowane wzdłuż krawędzi bocznych i tylnej (na planie litery "L") lub "U"). Najpowszechniej występuje długi budynek stojący wzdłuż krawędzi działki. Z przodu znajduje się część mieszkalna, za nią pomieszczenia inwentarskie dochodzące do stodoły ustawionej kalenicowo na końcu zagrody. Na szerszych działkach znajdują się również zabudowania wzdłuż drugiej krawędzi działki. Na wysokości budynku mieszkalnego często stał spichlerz (np. Stary Paczków, Księże Pole) lub charakterystyczny drugi, mniejszy budynek mieszkalny tzw. wycużny (np. Czeska Wieś, Wierzch, Jełowa). Na podwórzu rzadko można zobaczyć takie obiekty jak ustępy z gołębnikami na dachu, czy gnojowniki, (np. Złotogłowice, Jasienica Dolna, Osiek Grodkowski). Nieodłącznym jej elementem jest również ogród warzywny umieszczany w miarę możliwości z przodu zabudowy (np. Igłowice, Chrzelice, Piorunkowice, Pilszcz), a w przypadku jej braku - z tyłu oraz sad lokalizowany najczęściej za stodołami (np. Mańkowice, Czeska Wieś). Szczególnym typem zagrody są, coraz rzadziej spotykane, masywne zagrody typu frankońskiego (XVIII/XIX w.). Z okazałą zabudową mieszkalną i gospodarczą zamkniętą od frontu bramą przejazdową i bogatymi zdobieniami elewacji. Pozostałości tej zabudowy występują w powiecie głubczyckim (np. Pilszcz, Księże Pole). Linia zabudowy kształtowana w oparciu o ściany budynków połączone murowanymi bramami przejazdowymi pojawia się również w skromniejszych zespołach zagród. Obecnie zachowane są jedynie pojedyncze kompleksy takiej zabudowy oraz liczne zachowane we fragmentach. Kolejnym schematem zabudowy, charakterystycznym dla młodszych układów lub ich fragmentów jest zagroda występująca najczęściej w północno – wschodniej i wschodniej części województwa. Budynek mieszkalny jest ustawiony kalenicą do drogi, a zabudowania gospodarcze równolegle do niego z tyłu oraz z boku, kalenicą do drogi. Część ogrodowa znajduje się zazwyczaj z przodu lub całkiem z tyłu, za budynkami gospodarczymi. Na zdjęciu zagroda wiejska w Jełowej (gm. Łubniany).

 

Autorzy: Członkowie Zespołu ds. Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Ochrony Wiejskiego Krajobrazu Opolszczyzny.