^ Wróć do góry strony

Regionalne i lokalne formy ochrony dziedzictwa

AKTY PRAWNE:

1.    Ustawa o samorządzie województwa z dnia 5 sierpnia 1998 roku (tekst jednolity: Dz. U. z 2001 r. nr 142, poz. 1590 z późn. zm.)

W rozdziale II w/w Ustawy, dotyczącym zakresu działalności samorządu województwa, w części odnoszącej się do określenia strategii rozwoju województwa, jako jeden z celów tej strategii wymienia się „zachowanie wartości środowiska kulturowego i przyrodniczego przy uwzględnieniu potrzeb przyszłych pokoleń” (art. 11, ust. 1, pkt 4), oraz „kształtowanie i utrzymywanie ładu przestrzennego” (art. 11, ust. 1, pkt 5).

Natomiast w art. 11, ust. 2, określającym politykę rozwoju województwa, w punkcie 7 czytamy:

„Wspieranie rozwoju kultury oraz sprawowanie opieki nad dziedzictwem kulturowym i jego racjonalne wykorzystywanie".

Możliwość udzielania wsparcia finansowego dla realizacji min. wymienionych wyżej celów określa art. 18, pkt 7, stwierdzający, że „określenie zasad udzielania dotacji przedmiotowych i podmiotowych z budżetu województwa należy do wyłącznej właściwości sejmiku województwa”.

Uregulowania prawne dają podstawę do udzielania przez samorząd województwa dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie, lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru (art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami) oraz rozszerzają zadania samorządu województwa o charakterze wojewódzkim o zakres kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami (art. 14 ust. 1, pkt 3 ustawy o samorządzie województwa).

Trzeba zauważyć, że zabytki są jednym z najcenniejszych walorów dających możliwość rozwoju regionu, stanowią o jego atrakcyjności turystycznej, należą do działu przemysłu kultury, który ma duże możliwości rozwojowe (rozwój zrównoważony). Krajobraz kulturowy powinien być postrzegany łącznie z krajobrazem przyrodniczym, gdyż często jest z nim nierozerwalnie powiązany.

 

DOKUMENTY STRATEGICZNE:


1. Program Opieki nad Zabytkami Województwa Opolskiego na lata 2011-2014

Jest to już drugi taki Program, poprzedni opracowany był na lata 2007 -2010. Jest to kompleksowy dokument strategiczny, dający obraz stanu istniejącego oraz propozycje przyszłych działań dla dziedzictwa, przyjęty Uchwałą Nr V/76/2011 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 29 marca 2011 r. Program jest materiałem wyjściowym do sporządzania Powiatowych Programów Opieki nad Zabytkami (link: http://umwo.opole.pl/bip/index.php?id=6027).

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w art. 87 wymienia najważniejsze cele, których osiągnięcie umożliwić ma realizacja zadań nakreślonych w Programie. Są to:

  1. Włączenie problemów ochrony zabytków do systemu zadań strategicznych, wynikających z koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju;
  2. Uwzględnianie uwarunkowań ochrony zabytków, krajobrazu kulturowego i dziedzictwa archeologicznego, łącznie z uwarunkowaniami ochrony przyrody i równowagi ekologicznej;
  3. Zahamowanie procesów degradacji zabytków i doprowadzenie do poprawy stanu ich zachowania;
  4. Wyeksponowanie poszczególnych zabytków oraz walorów krajobrazu kulturowego;
  5. Podejmowanie działań zwiększających atrakcyjność zabytków dla potrzeb społecznych, turystycznych i edukacyjnych oraz wspieranie inicjatyw sprzyjających wzrostowi środków finansowych na opiekę nad zabytkami;
  6. Określenie warunków współpracy z właścicielami zabytków, eliminujących sytuacje konfliktowe związane z wykorzystaniem tych zabytków;
  7. Podejmowanie przedsięwzięć umożliwiających tworzenie miejsc pracy związanych z opieką nad zabytkami.

Program przedstawia podstawę prawną opracowania, uwarunkowania prawne ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w Polsce, uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne ochrony dziedzictwa kulturowego oraz charakterystykę dziedzictwa kulturowego Opolszczyzny. Oprócz tego przeprowadzono analizę SWOT, opisano instytucje wojewódzkie powołane do ochrony zabytków.

Przedstawiono założenia Programu wraz z instrumentarium jego realizacji. Przedstawiono zasady oceny realizacji programu oraz źródła jego finansowania (link: http://umwo.opole.pl/bip/index.php?id=6027)

 

2. Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego na lata 2000−2015, uchwalona przez Sejmik Województwa Opolskiego w dniu 30 maja 2000 r. stanowi najważniejszy element programowania strategii rozwojowej regionu. W zaktualizowanym w 2005 r. dokumencie, w następujący sposób określono misję Województwa Opolskiego: „Podejmowanie i wspieranie działań, które zapewnią dynamiczny i zrównoważony rozwój, konkurencyjność, spójność społeczno-gospodarczą i przestrzenną regionu przy zachowaniu tożsamości, specyfiki dziedzictwa kulturowego oraz walorów przyrodniczych Śląska Opolskiego”. W części postulatywnej dokumentu, w rozdziale poświęconym zapewnieniu dogodnych warunków życia w regionie znalazł się punkt mówiący o rewitalizacji miast i miasteczek, z konstatacją, że rewitalizację należy ukierunkować na rozwój lokalny w celu zachowania walorów historycznych, integracji form historycznych i współczesnych, wyrównywania standardów nowych i starych zasobów. Załącznik nr 3 Strategii zawiera listę miast i miasteczek które powinny zostać poddane kompleksowej rewitalizacji.

W tym samym rozdziale Strategia podkreśla potrzebę tworzenia warunków do realizacji aspiracji oświatowych i kulturalnych społeczeństwa, które zapewnić mogą: urozmaicona oferta kulturalna regionu, jego instytucje kultury oraz liczne zabytki. Uzyskanie pozytywnych efektów w tym względzie uzależnione jest od unowocześnienia i rozbudowy infrastruktury kulturalnej, renowacji i ochrony zabytków, wspierania twórców i animatorów kultury, wykorzystania technologii informacyjnych i komunikacyjnych w sferze kultury, ze szczególnym uwzględnieniem jej reklamy i promocji. Edukacja kulturalna młodego pokolenia oraz wspieranie imprez kulturalnych o zasięgu regionalnym, ogólnopolskim i międzynarodowym, ma zapewnić wzrost aktywności kulturalnej społeczeństwa regionu. Duże znaczenie w tym względzie przypisuje się również rozwojowi międzynarodowej i międzyregionalnej współpracy kulturalnej. Polepszeniu warunków życia mieszkańców Opolszczyzny ma też służyć zachowanie, popularyzacja i wykorzystanie walorów przyrodniczo-krajobrazowych regionu.

Jako jeden z głównych, wskazanych do wykonania celów operacyjnych Strategii wymieniono zachowanie i wykorzystanie zasobów kulturowych oraz przyrodniczych wsi. Jego realizacja powinna odbywać się przez zachowanie tradycyjnej wiejskiej zabudowy i rewitalizację obiektów zabytkowych. Niezwykle ważne jest również zachowanie cennych bądź charakterystycznych dla budownictwa wiejskiego obiektów gospodarczych przez ich adaptację do nowych funkcji. By umożliwić przyszłym pokoleniom korzystanie z dorobku ich przodków, konieczne jest udokumentowanie i promocja zasobu kulturowego wsi oraz wsparcie innowacyjnych kierunków jego wykorzystania. O atrakcyjności wsi decyduje również przestrzeń rekreacyjno-wypoczynkowa, jaką wieś oferuje swoim mieszkańcom i turystom, stąd istotnym elementem będzie zachowanie i rewitalizacja parków wiejskich, alei i obszarów zieleni oraz zbiorników i cieków wodnych.

Rozdział siódmy Strategii poświęcony został  wielokulturowej tożsamości, która jest jednym z podstawowych wyróżników regionu. Jej rozwój nawiązuje do historycznej tradycji dawnego Śląska, z silnymi polskimi, niemieckimi i czeskimi wpływami kulturowymi, które współcześnie zostały wzbogacone, m.in. przez tradycje kresowe. Planuje się wsparcie działań w zakresie ochrony i przywracania dziedzictwa kulturowego regionu, zarówno materialnego, jak i niematerialnego, oraz popularyzację historii Śląska. Podkreślono wagę ochrony zabytków i dóbr kultury oraz podejmowanie działań na rzecz przywrócenia obiektów utraconych. Dokument kładzie również nacisk na powszechną edukację regionalną jako podstawowy element kształtowania tożsamości, deklarując wsparcie dla działalności kulturalnej, edukacyjnej i społecznej organizacji pozarządowych (w tym mniejszości narodowych i etnicznych) oraz dla badań naukowych i gromadzenia zbiorów (w tym relacji ustnych), które dotyczą najnowszej historii regionu (link: http://umwo.opole.pl/bip/index.php?id=6027).


3. Regionalny Program Operacyjny Województwa Opolskiego na lata 2007−2013 został przyjęty przez Komisję Europejską Decyzją nr CC 2007 PL 161 PO 012 z dnia 1 października 2007 r. oraz Uchwałą Zarządu Województwa Opolskiego nr 1070/2007 z dnia 29 października 2007 r. Podstawowym celem RPO WO 2007-2013 jest zwiększenie konkurencyjności oraz zapewnienie spójności społeczno-gospodarczej i przestrzennej dla podniesienia atrakcyjności województwa opolskiego, jako miejsca do inwestowania, pracy i zamieszkania. W ramach RPO WO 2007-2013 wspierane będą działania z zakresu m.in. innowacyjności, rozwoju i zwiększania konkurencyjności przedsiębiorstw, budowy społeczeństwa informacyjnego, infrastruktury edukacyjnej, komunikacyjnej, ochrony środowiska i ochrony zdrowia, rewitalizacji, turystyki i kultury. W ramach Osi priorytetowej 5: Infrastruktura społeczna i szkolnictwo wyższe realizowane są m.in. działania związane z inwestowaniem w kulturę a wśród nich: Ochrona i zachowanie dziedzictwa kulturowego i Rozwój infrastruktury kulturalnej. Celem tych działań jest wzrost znaczenia kultury w regionie poprzez poprawę warunków i jakości świadczonych usług kulturowych skutkujących zwiększeniem uczestnictwa społeczeństwa w życiu kulturalnym regionu oraz zachowanie regionalnego dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Realizacja projektów wpłynąć ma na unowocześnienie obiektów kultury oraz poprawę ich wyposażenia, w tym m.in. w sprzęt wystawienniczy, magazynowy, techniczny i multimedialny, jak również w systemy podnoszące stopień bezpieczeństwa obiektów. Projekty uzyskujące wsparcie w ramach działania mają się ponadto przyczynić do zachowania dziedzictwa kulturowego i naturalnego w zakresie ochrony historycznych i zabytkowych obiektów, zapobiegania ich niszczeniu i dewastacji oraz ich pełnego wykorzystania do prowadzenia działalności kulturalnej.

Kwestie ochrony dziedzictwa kulturowego zostały uwzględnione również w Osi priorytetowej 6: Aktywizacja obszarów miejskich i zdegradowanych, która definiuje działanie Rewitalizacja zespołów miejskich i zdegradowanych. W jego wyniku wsparciem objęte będą m.in. centra starych miast, obiekty dziedzictwa kulturowego oraz podejmowane będą niezbędne działania w obszarze infrastruktury (link: http://umwo.opole.pl/bip/index.php?id=6027).


4.    Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Opolskiego

Aktualny Plan przyjęty został uchwałą nr XLVIII/505/2010 Sejmiku Województwa Opolskiego w dniu 28 września 2010 r. Dokument jest podstawowym narzędziem prowadzenia polityki przestrzennej na poziomie regionu, rozumianej jako celowe oddziaływanie władz województwa na rozmieszczenie funkcji i przestrzenne różnicowanie dynamiki rozwoju. Głównym zadaniem Planu jest określenie przestrzennych uwarunkowań rozwoju oraz kierunków i priorytetów kształtowania środowiska przyrodniczego, kulturowego i zurbanizowanego w ciągu najbliższych kilkunastu lat, w dostosowaniu do strategicznych kierunków rozwoju społecznego i gospodarczego województwa zawartych w Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego, z równoczesnym uwzględnieniem koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju. Stanowi on punkt wyjścia dla opracowania innych wojewódzkich programów i dokumentów strategicznych. W kolejnych aktualizacjach Planu, niezwykle istotne będzie wskazanie niebezpieczeństw, jakie mogą stanowić nowe inwestycje dla historycznie ukształtowanego zabytkowego krajobrazu kulturowego Opolszczyzny.

Kwestia środowiska kulturowego regionu została poruszona w rozdziale poświęconym planowaniu przestrzennemu. Wśród celów zagospodarowania przestrzennego w zakresie osadnictwa wymienia się utrzymanie historycznie ukształtowanej sieci osadniczej województwa, podkreślając  również jako jedną z głównych zasad zagospodarowania przestrzennego „nacisk na zapewnienie wysokiego poziomu ładu przestrzennego rozumianego, jako dążenie do harmonii, uporządkowania, proporcjonalności i równoważenia środowiska przyrodniczego i kulturowego z potrzebami urbanizacji”. Również rozdział traktujący o turystyce, w istotny sposób dotyka spraw związanych z dziedzictwem kulturowym. Wg autorów opracowania, ochrona i racjonalne wykorzystanie walorów dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego warunkuje rozwój turystyki. W związku z tym kierunki polityki przestrzennej w tym obszarze obejmą m.in.: ochronę walorów przyrodniczych i krajobrazowych, ochronę, modernizację, konserwację i odbudowę obiektów i układów zabytkowych oraz innych obiektów kultury, budowę systemu szlaków tematycznych, w tym o zasięgu międzyregionalnym.

Obszerny rozdział Planu poświęcono bezpośrednio dziedzictwu kulturowemu Opolszczyzny, co dowodzi wagi, jaką do tej dziedziny życia społecznego przykładają władze samorządowe województwa. Dokument, cytując ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami definiuje pojęcia ochrony zabytków i opieki nad zabytkami i przypomina, że „ochrona dóbr kultury materialnej i niematerialnej jest celem polityki przestrzennej, a kształtowanie środowiska kulturowego powinno generować rozwój innych dziedzin życia regionu (np. turystykę i rekreację, osadnictwo, leśnictwo, rolnictwo). Obiekty kultury materialnej winny być wykorzystane i użytkowane z zapewnieniem opieki konserwatorskiej, rewaloryzacji i nadania im odpowiednich funkcji użytkowych”. Przywołując cele i priorytety ochrony dziedzictwa kulturowego określone w Programie opieki nad zabytkami województwa opolskiego na lata 2007–2010, określono główne zasady zagospodarowania przestrzennego województwa w zakresie dziedzictwa kulturowego:

1) zachowanie ładu przestrzennego na terenach zabudowy historycznej poprzez:

2) obejmowanie prawną ochroną dziedzictwa kulturowego poprzez opracowywanie m.p.z.p. z określeniem stref ochrony konserwatorskiej – priorytet dla obszarów cennych pod względem zabytkowym,

3) nadawanie mocy prawnej Gminnym Ewidencjom Zabytków poprzez umieszczanie ich w m.p.z.p.

4) kompleksową ochronę obszarów i obiektów zabytkowych,

5) wykorzystanie obiektów i obszarów zabytkowych do pełnienia określonych funkcji, zgodnych bądź nie kolidujących z ich zabytkowym charakterem,

6) oszczędne kształtowanie krajobrazu kulturowego, a także przeciwdziałanie rozpraszaniu historycznie ukształtowanej zabudowy,

7) harmonizowanie zabytkowych układów urbanistycznych w powiązaniu z rozwojem osadnictwa i komunikacji,

8) zachowanie mieszkalno-usługowego charakteru centrów miast,

9) eksponowanie regionalnych cech środowiska kulturowego województwa opolskiego,

10) inicjowanie nowych form ochrony dziedzictwa kulturowego poprzez tworzenie pomników historii  i parków kulturowych w symbiozie z przyrodą i wymogami rozwoju społeczno-gospodarczego (link: http://umwo.opole.pl/bip/index.php?id=6027).